Chipsy ziemniaczane, ciastka, słodkie napoje gazowane, gotowe przekąski i szybkie posiłki od lat mają złą opinię, informuje blogspalinowy.pl, powołując się na msn.com. Lekarze ostrzegają, że mogą sprzyjać nadwadze, chorobom serca i problemom metabolicznym. Teraz australijscy naukowcy dodają do tej listy kolejny możliwy skutek: gorszą koncentrację i słabsze zdrowie poznawcze.
Nie chodzi jednak o jednorazowego burgera czy przypadkową paczkę ciastek. Kluczowe znaczenie może mieć to, jak dużą część codziennej diety zajmuje żywność ultraprzetworzona.
Najbardziej niepokojący wniosek jest prosty: nawet osoby, które ogólnie starają się jeść zdrowo, mogą mieć gorsze wyniki uwagi, jeśli regularnie sięgają po dodatkowe produkty ultraprzetworzone.
Co dokładnie sprawdzili naukowcy?
Badacze z Australii przeanalizowali dietę około 2200 osób w średnim wieku. Uczestnicy mieli średnio 56 lat, choć ich wiek mieścił się w przedziale od 40 do 70 lat. Wszyscy mieszkali w Australii.
Naukowcy oceniali, jaką część codziennego jadłospisu stanowiła żywność ultraprzetworzona, a następnie porównali te dane z wynikami testów poznawczych.
Zwiększenie udziału żywności ultraprzetworzonej o 10 procent w codziennej diecie odpowiada mniej więcej dodaniu jednej standardowej paczki chipsów dziennie.
Według autorów badania każdy taki wzrost był powiązany z gorszą zdolnością koncentracji, wolniejszym przetwarzaniem informacji i wyższymi wynikami w zakresie czynników ryzyka demencji.
Ważne jest jednak jedno zastrzeżenie: badanie miało charakter obserwacyjny. Oznacza to, że pokazuje związek, ale nie udowadnia, że żywność ultraprzetworzona bezpośrednio powoduje demencję lub pogorszenie pracy mózgu.
Czym jest żywność ultraprzetworzona?
Nie istnieje jedna uniwersalna definicja takich produktów. Najczęściej zalicza się do nich żywność, która ma długi skład, wiele dodatków przemysłowych lub składniki rzadko spotykane w zwykłej domowej kuchni.
Są to zwykle produkty zaprojektowane tak, aby były tanie, wygodne, długo się przechowywały i łatwo zachęcały do jedzenia większych porcji.
Przykłady żywności ultraprzetworzonej
- chipsy ziemniaczane i słone przekąski;
- ciastka, słodkie batoniki i sklepowe desery;
- napoje gazowane i słodzone soki;
- gotowe dania z długim składem;
- przetworzone mięso;
- niektóre desery mleczne i słodkie napoje;
- produkty z dużą ilością aromatów, stabilizatorów, barwników i wzmacniaczy smaku.
Problem nie sprowadza się wyłącznie do kalorii. Naukowcy zwracają uwagę także na sam stopień przemysłowego przetworzenia żywności.
Jak taka dieta może wpływać na mózg?
Autorzy badania nie wskazują jednego ostatecznego mechanizmu, ale opisują kilka możliwych wyjaśnień. Podczas głębokiego przetwarzania żywność może tracić część wartościowych składników odżywczych, a jednocześnie zyskiwać substancje, które potencjalnie obciążają organizm.
Wśród możliwych czynników badacze wymieniają akrylamid. To związek, który może powstawać podczas smażenia lub pieczenia produktów skrobiowych w wysokiej temperaturze. W produktach ultraprzetworzonych mogą też pojawiać się ftalany i bisfenole, które mogą przenikać do żywności podczas produkcji lub z opakowań.
| Możliwy czynnik | Gdzie może występować | Dlaczego ma znaczenie |
|---|---|---|
| Akrylamid | Smażone lub pieczone produkty skrobiowe | Może wpływać na komórki nerwowe i naczynia krwionośne |
| Ftalany | Opakowania, procesy przemysłowe | Są wiązane z potencjalnym wpływem na organizm |
| Bisfenole | Niektóre rodzaje opakowań | Mogą przenikać do żywności podczas produkcji |
| Nadmiar cukru, soli i tłuszczu | Przekąski, napoje, gotowe dania | Zwiększają ryzyko otyłości, cukrzycy i nadciśnienia |
Naukowcy sugerują również, że niektóre z tych czynników mogą mieć związek z drobnymi uszkodzeniami naczyń krwionośnych w mózgu. To z kolei może wpływać na uwagę, szybkość myślenia i ogólną sprawność poznawczą.
Czy chipsy powodują demencję?
Nie. Takiego wniosku nie można wyciągać wprost.
Badanie nie dowodzi bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego. Pokazuje natomiast, że osoby jedzące więcej żywności ultraprzetworzonej osiągały gorsze wyniki w niektórych testach uwagi i szybkości przetwarzania informacji.
Najuczciwsze sformułowanie brzmi: żywność ultraprzetworzona może być jednym z czynników powiązanych z gorszym zdrowiem poznawczym, ale nie jest jedynym możliwym wyjaśnieniem.
Na ryzyko demencji wpływają także inne elementy: wiek, genetyka, aktywność fizyczna, sen, ciśnienie krwi, cukrzyca, otyłość, ogólna jakość diety i styl życia.
Dlaczego nie wykazano wyraźnego związku z pamięcią?
Ciekawym elementem badania jest to, że naukowcy nie znaleźli takiego samego związku między żywnością ultraprzetworzoną a pogorszeniem pamięci. Możliwe wyjaśnienie jest takie, że obszary mózgu odpowiedzialne za uwagę i koncentrację mogą być bardziej wrażliwe na czynniki środowiskowe.
Innymi słowy, mózg nie musi reagować od razu problemami z zapamiętywaniem. Wcześniejsze sygnały mogą wyglądać inaczej: trudniej utrzymać skupienie, szybciej pojawia się rozproszenie, a przetwarzanie informacji staje się wolniejsze.
To ważna obserwacja, bo wiele osób kojarzy zdrowie mózgu głównie z pamięcią, choć uwaga i szybkość myślenia są równie istotne.
Ile żywności ultraprzetworzonej znajduje się w diecie?
Według danych z badania uczestnicy otrzymywali około 41 procent kalorii z produktów ultraprzetworzonych. Dla Australii jest to poziom zbliżony do przeciętnego.
W Stanach Zjednoczonych udział takich produktów w diecie dorosłych i dzieci jest jeszcze wyższy. To wyjaśnia, dlaczego temat coraz częściej pojawia się w debacie o zdrowiu publicznym.
Najczęstszymi źródłami żywności ultraprzetworzonej w diecie uczestników były:
- desery mleczne i słodkie napoje;
- napoje gazowane;
- soki owocowe z dodatkiem cukru;
- słone przekąski;
- produkty ziemniaczane;
- przetworzone mięso;
- gotowe dania.
Czy wszystkie produkty ultraprzetworzone są tak samo złe?
Nie. I właśnie dlatego temat wymaga ostrożności.
Kategoria żywności ultraprzetworzonej jest bardzo szeroka. Mogą do niej trafiać zarówno produkty oczywiście problematyczne, takie jak chipsy, słodkie napoje czy ciastka, jak i niektóre produkty z dodatkowym białkiem, mniejszą ilością tłuszczu albo obniżoną zawartością soli.
Dlatego część ekspertów krytykuje zbyt proste podejście. Sam fakt, że produkt jest przemysłowo przetworzony, nie zawsze oznacza automatycznie, że jest najgorszym wyborem dla zdrowia.
Jednocześnie ogólna zasada pozostaje dość jasna: im większą część codziennej diety zajmują słodkie napoje, gotowe desery, słone przekąski i produkty z bardzo długim składem, tym większe ryzyko problemów zdrowotnych.
W kontekście zdrowia i codziennej opieki warto sprawdzić także, kto może otrzymać bon senioralny 2026 i jakie wsparcie przewidziano dla osób po 65. roku życia.
